Ван Цэнци - Жижиг гартай Чэнь

Хятадын уран зохиолд ХХ зуунд мандан бадарсан нэгээхэн од болох Вэн Цэнциг хүнлэг энэрэнгүй үзлийг дэлгэрүүлэгч жинхэнэ уран зохиолч, Тэнгэрийн доорх сүүлчийн эрдэмт хүмүүн гэж нэрлэдэг билээ. Жижиг гартай Чэнь хэмээх энэ богино өгүүллэгийг тэрээр 1983 онд бичжээ.

Жижиг гартай Чэнь

Тэр цагт манай тосгонд эх барихын эмч барагтай бол байсангүй. Хөл хүнд эмэгтэй амаржихад эх барьдаг авгайг дуудна. Гэхдээ айл болгон өөрийн гэсэн эх барьдаг хүнтэй. Нэг гэрийн эмс хүүхнүүд тэр л хүний гараар хоёр яс сална. Тэгээд ч энэ мэт нарийн нандин хэрэгт гадны хүнд итгэлтгүй, өөрийн гэсэн эх барьдаг хүнтэй байх учиртай билээ. Өөрийн хүн тухайн айлын ёс жаягийг андахгүйгээс гадна хэнээр туслуулахаа ч сайн мэднэ шүү дээ. Хүмүүс итгэсэн нэгнээ алтан гартай хэмээн хүндэлж, дэргэд байхад эсэн мэнд амаржина гэдэгтээ өчүүхэн ч эргэлздэггүй бол эх барьдаг авгайчууд эсрэгээр өдөр бүр Дарь эхэд хүж зул өргөн ажил төрлөө амгалан байгаасай гэж даатгадаг болой. Ийм байхад эрэгтэй эмч залж амаржих хүн олдохсон бил үү?

Манай тосгоны хувьд анагаахын сургуульд голцуухан хөвгүүд л суралцана. Тэр дунд насаараа нөхөрт гараагүй, Ли Хуаляны охин л ганцаараа эмч болж билээ. Дотрын эмч болохоор эх барихгүй бөгөөд эрчүүдийн тухайд эмэгтэйчүүд, эх барихын эмч болохыг ихээхэн дорд үзэх тул гагцхүү жижиг гартай Чэнь л энэ талаар мэргэшсэн юм.

Мань хүний гар эм хүнийхээс ч жижигхэн, эвлэгхэн тул ийм хочтой болсон юмдаг. Ураг буруу байрласан, хөлөөрөө түрүүлсэн зэрэг хүндрэлтэй төрөлтийн үед  эх, үр хоёрыг түүн шиг аврах ачтан үгүй байлаа.

Чэний гар зөөлөн, жижигхэн учраас эмс хүүхнүүд түүгээр эх бариулахдаа дуртай. Гэлээ ч чинээлэг айлууд мөнөөх эрийг залж дуудах нь ховор. Арга мухардсан цагтаа л хэл хүргэнэ. Харин дундаж болоод зутруухан аж байдалтай хүмүүс эр хүн эх барьж авахаас ер сэжиглэж цэрвэхгүй. Хүүхэд нь буруу байрласан бол эх барьдаг авгайчууд “Жижиг гартай Чэнийг дуудуул аа” л гэлцэнэ.

Тосгоныхон түүнийг Жижиг гарт гэсээр байгаад жинхэнэ нэрийг нь ч мартаж орхисон доо.

Амаржих үед эх, үр хоёрын амь нас эх баригчийн гарт байдаг тул энд өчүүхэн ч алдаа гаргаж үл болно. Манай жижиг гартай Чэнь цагаан зүсмийн морьтой байж билээ. Адуу мэдэх хүний үгээр бол уг морь хөнгөн явдалтай гэх. Тосгоны эргэн тойронд ус намаг ихтэй тул тэр хавьд адуутай айл нүдний гэм. Тиймдээ ч морьт цэрэг дайрч өнгөрөх бүрийд улс амьтан нүдээ хужирлахаар гудманд гарна. Үүнээс өөр үед зөвхөн жижиг гартай Чэнь л цагаан морио давируулан яваа харагддагсан. Иймээс ч яваандаа түүнийг цагаан морь унасан жижиг гартай Чэнь гэлцэх болсон юм.

Мэргэжил нэгт ах дүүс нь мань хүнийг үл ойшоон дооршаах агаад эх барьдаг авгайчуудаас өөрцгүй амьтан гэх нь холгүй байвч сайхь эр үүнд ер гутарч гуньсан шинжгүй, хэн нэгэн амаржих нь гээд дуудвал даруй морио сундлан давхисаар очдог байлаа. Амаржих гэж буй эх ч морины хүзүүнд уясан хонхны жингэнэх дуунаар баахан уужирна. Жижиг гартай Чэнь залсан айлынхаа гадаа ирмэгц мориноосоо үсрэн бууж даруй дотогш орсны дараа удаж төдөлгүй (гэхдээ хааяадаа удах нь бий) нялх хүүхдийн уа уахийх дуу хадахад хөлс нь цуварсан тэрбээр “Баяр хүргэе, баяр хүргэе. Эх, үр хоёр эсэн мэнд, сайхан амаржлаа” гэсээр гэрийн эзэнд ёслохуйд цаадах нь маасайтлаа инээн талархаж хариу болгон улаан дугтуй бариваас уг дугтуйг нээлгүй шуудхан халаасалж аваад, гараа угааж цайлаад “Та болгооно уу” хэмээсээр мориндоо мордон давхиж одно. Энэ үест морины хүзүүнд уясан хонх жин жинхийн жингэнэсээр холдон замхардагсан.

Жижиг гартай Чэнь олон ч хүний амийг аварч билээ.

Нэгэнтээ тосгонд маань Холбооны цэрэг ирдэг юм байна. Тэр жилүүдэд иргэний дайн дэгдэж, бидний хэлдгээр үндэсний хувьсгалт арми буюу Гоминьданыхан Сунь Чуаньфаны армитай тулалдаж явлаа. Сунь Чуаньфан бээр өөрийгөө таван мужийн армийн ерөнхий командлагчаар зарлан тунхаглаж, цэргээ Холбооны цэрэг гэж нэрийдсэн юмдаг. Холбооны цэргийн нэгэн хороо Тэнгэрийн ивгээлийн сүмд байрласан бөгөөд хороон даргын тулгар биетэй эхнэр (татвар ч юм бил үү, хэн мэдлээ) амаржиж чадалгүй багагүй зовоов. Эх барьдаг авгайчуудыг дуудсан ч нэмэр болсонгүй, амь тэмцэх эмэгтэй нядлуулж буй гахай шиг чарласаар байсанд арга буюу жижиг гартай Чэнийг дуудууллаа.

Түүнийг Тэнгэрийн ивгээлийн сүмд хүрч очиход байх суух газраа олж ядан нааш цааш холхих хороон дарга:

-         Эх, үр хоёрын амийг аврахгүй л бол толгойгүй гэж мэдээрэй! гэсээр их дуугаар зандарчээ.

Жижиг гартай Чэнь ч хөлсөө цувруулан үзсээр мах мариатай өнөөх эмэгтэйг эсэн мэнд амаржуулж, тэнхэлгүй болон гуйвж дайвсаар дотроос гарч ирээд:

-         Хороон дарга аа, баяр хүргэе. Хүүтэй боллоо гэхэд цаадах нь:

-         Төвөг удсанд өршөөгөөрэй. Ийшээ орно уу хэмээн тансаг идээ ундаагаар зассан ширээнд урив.

Тэгэхэд салаан дарга нар ч ширээнээ сууж хамт найрласанд жижиг гартай Чэнь хоёр жүнз архи тогтоожээ. Ингээд хороон дарга 20 мөнгөн зоос тоолж:

-         Үүнийг чамд. Бага гэж бүү чамлаарай гэсээр атгуулбал Чэнь:

-         Ийм их шан харамж өгөөд хэрэггүй шүү дээ гэж цааргалсан ч хороон даргын ширүүн харцан дор арга буюу халаасалж, жүнзтэй архиа барьчихаад, - Та болгооно уу гэхэд мөнөөх дарга:

-         Ингээд яв даа хэмээн түүнийг үдэж гаргалаа.

Жижиг гартай Чэнь, Тэнгэрийн ивгээлийн сүмээс гарч мориндоо мордоход буун дуу тасхийж, эх баригч эмч маань газар үхэтхийн унавай.

-         Миний эмэгтэйд гар хүрдэг тэр ер нь хэн бэ? Эхнэрт минь надаас өөр хэн ч гар хүрэх эрхгүй! Адгийн новш! гэж харааж зүхэх хороон дарга бачууртлаа уурласан нь энэ буюу.

“Би буруутай”

Шпигель сэтгүүлд өгсөн Мо Янь-ийн ярилцлага.

Сурв: - Мо Янь гуай, Мо Янь гэдэг нь таны жинхэнэ нэр биш. Чимээгүй бай гэсэн утгатай үг шүү дээ. Тэгэхээр та ийм нэртэй учраас тэр болгон ярилцлага өгөхөөс цааргалдаг юм аа даа?

Мо Янь: - Би ер нь улс төрийн тухай ярих дургүй л дээ. Зохиол бүтээлээ удаан хугацаанд бодож боловсруулж явдаг ч богино хугацаанд бичиж дуусгадаг. Олны өмнө үг хэлснийхээ дараа би ер нь зөв юм хэлэв үү гэж бодох нь олонтаа. Гэхдээ л миний үзэл бодол тодорхой. Миний уран бүтээлд туссан бий.

Сурв: - Таныг Нобелийн шагнал авсны дараа Мэлхий хэмээх романыг тань олон хэлнээ хөрвүүлсэн. Энэ романд Хятад гэр бүл нэг хүүхэдтэй байх ёстой гэсэн нөхөн үржихүйн бодлогын тухай гардаг. Та энэ бодлогын тухай юу гэж боддог вэ?

М.Я: -  Эцэг хүний хувьд би хүн болгон хэдэн хүүхэдтэй болохыг хүснэ төдий тооны хүүхэдтэй болох эрхтэй гэж үздэг. Гэхдээ төрийн албаны хүний хувьд хууль журмаа дагаж мөрдөх ёстой. Ер нь Хятадын хүн амын асуудлыг тийм ч амархан шийдэх боломжгүй л дээ. Хамгийн гол нь хэдэн хүүхэдтэй болохыг нь хуульчилж зааж болохгүй гэж л санадаг юм.

Сурв: - Мэлхий романд яг энэ асуудлыг хөнддөг шүү дээ. Та өөрийнхөө үзэл бодлыг романдаа тусгасан уу?

М.Я: - Энэ романд миний нагац эгчийн амьдрал тусгалаа олсон юм. Эгч маань миний төрж өссөн Гаоми сууринд насаараа эх барих эмчээр ажиллахдаа элдвийг л үзсэн гэдэг. Тэгээд би тэр бүхнийг нь буулгах ёстой юм гэж бодсон доо.

Сурв: - Романы гол баатар Ван эмч нэг бодлын аймшигтай хүн шиг санагддаг. Эгч тань энэ романыг уншаад юу гэж хэлсэн бэ?

М.Я: - Эгч маань уншаагүй. Би унших хэрэггүй гэдгийг түүнд ойлгуулсан л даа. Түүнээс гадна романд бичсэн бүхэн эгчид минь тохиолдсон үйл явдал биш. Миний сонсож дуулсан зүйлс бас орсон.

Сурв: - Таны ном зохиолд хэлэхээс ч зүрхшээмээр үйл явдлууд өрнөдөг. Жишээ нь Сармисны түүх-энд дуншиж буй хөл хүнд эмэгтэй өөрийгөө дүүжилдэг. Мэлхий роман таны бичсэн хамгийн дүнсгэр роман шиг санагддаг. Та энэ романаа хэдий хугацаанд бичиж дуусгасан бэ?

М.Я: - Ер нь богино хугацаанд бичсэн шүү. Гэхдээ санааг нь их удаан тээсэн. Романаа бичиж суухдаа ч дарамтанд орсон мэт эвгүй санагдаж байлаа. Энэ романаараа би өөрийгөө шүүмжлэх гэж бас оролдсон юм.

Сурв: - Өөрийгөө шүүмжилнэ гэж яг яаж шүүмжилнэ гэсэн үг вэ?

М.Я: - Хятад улс сүүлийн хэдэн арван жил маш их өөрчлөгдсөн. Иймдээ ч бидний үеийнхэн өөрсдийгөө золиос болжээ гэж ярих нь элбэг. Зарим хүмүүс энэ бүхэнд би буруутай юу гэж асуудаг л даа. Би Мэлхий романаараа дамжуулж үүнд хариу өгөх гэж оролдсон. Хэдийгээр би тухайн үед 11 настай сурагч байсан ч улаан цэрэг буюу хунбин-д нэгдэж багшийгаа шүүмжилж явлаа. Бусдын амжилт бүтээлд атаархаж явсан үе ч бий. Өөрийнхөө ирээдүйн төлөө эхнэрээ үр хөндүүлж байсан нүгэлтэй хүн. Тэгэхээр би буруутай л гэж хэлэх байна.

Сурв: - Таны ном зохиолыг уншихад Хятадын нийгмийн ялзрал, болж бүтэхгүй бүхэн нүднээ ил болдог. Ингэж бодоход улс орон, ард иргэд тань ерөөс өсөн дэвжих хүсэлгүй мэт санагддаг.

М.Я: - Зохиолч хүний хувьд намайг хятад зохиолч гэж хэлэхэд хэцүү л дээ. Хятад зохиолуудын дийлэнх нь аз жаргалтайгаар төгсдөг. Гэтэл миний зохиолууд эмгэнэлтэйгээр өндөрлөдөг шүү дээ. Гэлээ ч үүний цаана итгэл найдвар, эрч хүч бий шүү гэсэн үзэл санааг агуулдаг.

Сурв: - Таны зарим зохиолыг уншихад кино үзэж байгаа шиг сэтгэгдэл төрдөг л дөө. Та зохиолын баатрынхаа сэтгэл рүү хэт их өнгийхөөс зайлсхийдэг шиг санагдах юм. Жишээ нь Ван эмч намын бодлого буруу гэдгийг сайн мэдэх атлаа түүнийг баримталсаар байдаг шүү дээ.

М.Я: - Ерөөсөө миний үеийнхэн бүгд тийм. Зарим хүмүүс соёлын хувьсгал алдаа байсныг ойлгосны зэрэгцээ нам үүнийг засаж залруулсныг ч бас ухаарсан юм.

Сурв: - Хятадын зохиолч Ляо Иу-д Германы номын шагнал гардуулахад тэрээр манай сэтгүүлд таныг шүүмжилж, улстөржсөн зохиолч гэж нэрлэсэн л дээ.

М.Я: - Би тэр тухай уншсан. Шагналаа гардаад хэлсэн үгийг нь ч сонссон. Тэр хүн Хятад үндэстнийг задлахад уриална билээ. Би түүнтэй санаа нийлж чадахгүй нь. Түүний төрсөн нутаг Сычуанийнхан ч мужаа Хятадаас тусгаарлуулахыг дэмжихгүй биз. Эцэг эх нь ч түүнтэй санал нийлэх нь юу бол. Ний нуугүй хэлэхэд тэр өөрөө ч ийм үзэл санаатай эвлэрч чадахгүй л яваа болов уу. Тэр надад атаархдагийг би мэднэ ээ. Миний хувьд түүний хэлсэн шүүмж байндаа оносонгүй дээ л гэж бодож байна.

Сурв: - Үүнээс гадна таныг 1942 онд Мао Зэдүний тогтоосон уран зохиолын үзэл суртлын тухай өгүүлсэн номыг бичихэд оролцсон гэж шүүмжилдэг.

М.Я: - Тийм ээ. Үнэнийг хэлэхэд би тэр төсөлд өгсөн мөнгөнд нь болж оролцсон юм. Уг номыг гаргах гэж байсан хэвлэлийн газрынхан зуугаад зохиолчтой тохиролцож, хурал хийсэн л дээ. Би ч тэр хуралд нь оролцоод эднээс дутахгүй юм шүү гэсэндээ ном бичихэд нь оролцсон.

Сурв: - Үйлийн үр романы нэг баатар Маогийн зурагтай энгэрийн тэмдгээ жорлонд санамсаргүй унагачихдаг, Өөрчлөлт-өд та Маогийн цээж баримлаар хархнуудыг устгадаг. Та зохиолдоо ийм шийдэмгий үйл явдлын тухай бичих атлаа өөрөө бол тэгтлээ шийдэмгий үг хэллэг хэрэглэхгүй юм.

М.Я: - Би хэлэх үгэндээ анхаарал болгоомжтой ханддаг байсан бол ярилцлага өгөхгүй л байлаа. Би чинь зохиолч хүн шүү дээ. Гэлээ гээд бусдын бичээгүйг бичье, тогтсон журмыг зөрчье гэж санасангүй. Хүмүүс зохиол бүтээлийг минь уншаад Мао чинь бурхан биш, бидэнтэй л ижил хүн байж гэж санавал тэр л биз гэж бодох юм.

Сурв: - Өнөөдөр та Хятадын зохиолчдын эвлэлийн дэд даргын албан тушаалд ажиллаж байгаа. Тийм болохоор төр засгийн нөлөөнд автдаг гэж үзэх хүн бишгүй л байна.

М.Я: - Энэ бол их хариуцлагатай албан тушаал. Намайг Нобелийн шагнал авахаас өмнө энэ мэтийн шүүмжлэл сонсогддоггүй байсан л даа. Түүнээс гадна төр засагтай зөрчилдсөн хүнд л Нобелийн шагналыг өгөх ёстой гэж үздэг хүмүүс ч бий. Гэтэл миний ойлгосноор энэ хүндтэй шагналыг уран бүтээлд нь өгдөг гэж бодох юм.

Сурв: - Германы зохиолч Мартин Вальзэр таныг их магтдаг шүү дээ. Таны романуудыг гоо сайхан, харгис хэрцгий байдлыг яв цав дүрсэлсэн суут бүтээлүүд гэж хэлдэг.

М.Я: - Би Вальзэрийн бүтээлүүдийг уншсан. Надад таалагдсан шүү. Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараах герман хүмүүсийн сэтгэл санааг маш оновчтой дүрсэлсэн байна лээ. Нобель авах хамгийн их магадлалтай герман зохиолч гэвэл тэр. Түүнээс гадна Нобелийн шагналт Гюнтер Грассын уран бүтээлд ч би дуртай.

Сурв: - Грасс танаас ялгаатай нь улс төртэй хутгалдах дуртай хүн дээ.

М.Я: - Тийм ээ. Олон нийттэй мэтгэлцэж сурсан хүмүүсийг би хүндэлдэг юм. Харамсалтай нь надад тийм авьяас заяасангүй дээ. Олны өмнө гарах дургүй хүн шүү дээ, би чинь.

Сурв: - Тэгэхээр та Стокгольмд болсон ёслолын үеэр жаахан эвгүйрхжээ дээ.

М.Я: - Тийм шүү. Жижигхэн модон тоглоом оролдонгоо лекцээ уншиж дуусгасан. 

Шэнь Цунвэнь “Би эмч биш. Жор бичиж чадахгүй ч зохиолч хүний хувьд өөрийгөө хүний сэтгэлийг эмнэдэг гэж хэлж болох шиг санагдах юм”

Хятадын зохиолч Шэнь Цунвэнь (жинхэнэ нэр нь Шэнь Юэхуань) 1902 онд Хунань мужид мяо үндэстний гэрт мэндэлжээ. 1917-1918 онд гарсан Уран зохиолын хувьсгал зохиолчийн маань уран бүтээлд ихээхэн нөлөөлсөн юм. Зохиол бүтээлүүдэд нь амьдралын мөн чанар, эх нутгаа гэсэн сэтгэл нэвт шингээстэй байдаг.

Тэрээр 1926 онд өгүүллэгийн анхны түүврээ хэвлүүлж, 1947 он хүртэл нийт 70 гаруй ном зохиол хэвлүүлснээр дүочань зүозиа буюу үр бүтээлтэй зохиолч хэмээн нэрлэгдэх болжээ. Шүүмжлэгчид зохиол бүтээлүүдэд нь ангийн тэмцэл алга гэж шүүмжилдэг байсан бөгөөд уншигчид түүнийг зүрх сэтгэлийн дууч хэмээн нэрлэж байсан билээ. Шэнь Цунвэнь Чөлөөлөх дайны үеэр багшилж байсан сургуулийнхантайгаа Юньнань муж руу шилжиж, удалгүй Бээжинд эргэж ирээд утга зохиолын сэтгүүлийнхэнтэй хамтран ажиллах болсон юм. Зохиолч маань 1957 оноос хойш зохиол бичээгүй аж. Үүнийгээ “Зохиол бүтээлээ тухайн үеийн үзэл сурталд нийцүүлэх боломжгүй байсан” гэж тайлбарласан байдаг. Соёлын хувьсгалын жилүүдэд гэр оронг нь найман ч удаа нэгжиж, 1969-1971 онд Хүбэй мужид цөлөгдөн хүнд хүчир ажил хийж явжээ. Уншигчид их зохиолчийн зохиол бүтээлүүдийг 1980-ад оноос ихээхэн сонирхож эхэлсэн нь угтаа тэр үед хүний сэтгэлийг өгүүлсэн зохиол бүтээл туйлын хомс байсантай шууд холбоотой билээ. Үүний зэрэгцээ Шэнь Цунвэнийг 1980-ад онд хоёр ч удаа Нобелийн шагналд нэр дэвшүүлж байлаа. Эдүгээ зохиол бүтээлүүдийг нь дөчөөд хэлнээ хөрвүүлжээ.

Тэрбээр цэрэгт алба хааж байхдаа Сычуань, Хунань, Гүйжөү мужуудын зааг дээр байх хэд хэдэн суурингаар аялж, тэндхийн номин ногоон уул нуруу, үзэсгэлэнт байгалд татагдан энэ газар орныг сэтгэлдээ тээсээр хожмоо Боомт хот хэмээх энэхүү туужийг туурвисан түүхтэй.

Энэ бүтээлд хүмүүс амьдралын элдэв нөхцөлд хүлэгдэн алдаж онож явдаг тухай өгүүлсэн нь үнэн хэрэгтээ зохиолч хүн чухамдаа юу мэдэрч, юу санаж, юунд тэмүүлж явдгийг дүрслэх гэж оролдсоных юм. Түүнийг романтик зохиолч гэж хэлж боломгүй. Зохиол бүтээлүүдээс нь сэтгэлийн дуудлага гэхээс илүүтэй амьдралын эрч хүч мэдрэгддэг. Шэнь Цунвэнь “Би гагцхүү хүний зүрх сэтгэлийг дээдэлдэг сүм байгуулахыг хүснэм” хэмээн ярьдаг байжээ.

Зохиолч маань 1917-1922 цэрэгт алба хааж, 1923 оноос Бээжинд суралцжээ. Тэр үед мөнгө санхүүгийн боломжгүй байсан учраас Бээжингийн Их сургуулийн төлбөргүй хичээлүүдэд сууж, хажуугаар нь өгүүллэг, шүлэг бичдэг байлаа. 1931-1933 онд Циндаогийн Их сургуульд багшилж, 1934-1939 онд бага сургуулийн хятад хэлний сурах бичгүүдийг хянаж, 1939-1947 онд Күньминий Их сургууль, 1947-1949 онд Бээжингийн Их сургуульд багшилж байгаад 1978 он хүртэл Бээжин дэх Хятадын түүхийн музейд судлаачаар ажиллажээ. Улмаар судалгааныхаа ажлын хүрээнд Хятад торго, Тан, Сүн улсын хүрэл толь, Байлдаант улсын үеийн лакдсан эдлэл, Эртний Хятадын өмсгөл зүүсгэл зэрэг бүтээл гаргасан байна.

ШЭНЬ ЦУНВЭНЬ - БООМТ ХОТ

НЭГ

Сычуань, Хунань хоёр мужийг холбосон замын зүүхэн талд нэг жим бий. Энэ жим Хунань мужийн баруун захаас холгүй байх Чадун гэх уулын жижиг суурингийн зүг хөтлөх бөлгөө. Тэнд нэг горхи мэлтэгнэн урсах агаад зүүн талд нь цагаан суварга сүндэрлэн харагдана. Энэ суваргын зэргэлдээ нэгэн өрх аж төрнө. Тэр айлд нэг хөгшин, бүсгүй хүүхэд, шар нохой гурав л байх ажээ.

       Жижиг горхи уулын хормойгоор тохойрч урссаар гурван бээрийн цаанатаа байх Чадуны голд цутгадаг. Энэ горхийг гаталж, тэр уулыг давбал бээр хэртэй яваад Чадун суурингийн захад хүрэх юм. Нумран урсах горхины эрэг даган сүндэрлэх сүрлэг уул энэ горхийг хөвчлөн татсан мэт үзэгдэнэ. Тэр горхи өргөөшөө хорин алд орчим. Голдирол хаялга нь тэр аяараа том чулуугаар хучигдсан бөгөөд намуухан мэлтэлзэх ус нь жаахан өндөрлөг газраа хүрвэл доош урсахгүй, чулуун аяганд байгаа юм шиг хашигдсан мэт хэсэгтээ хуралдан тогтох авч толь мэт тунгалаг хэвээрээ. Уснаа урсах загас жараахайг нь хүртэл тоолж болмоор. Энэ горхи болвоос Сычуань, Хунань мужуудын хоёр захыг холбосон гарам юм. Нутгийнхан хөрөнгө чинээ тааруухан тул дээгүүр нь гүүр тавьсангүй. Нэг гатлага завь гаргасан төдий. Энэ гатлага завиар нэг удаадаа хориод хүн зөөх боломжтой. Мал хуйг ч үүгээрээ л тээнэ. Гармаар гарах хүн олонтой үед усчин нэгээс нөгөө эрэгт хэдэнтээ явдаг. Гатлага завины толгойд хулсан шон хатгасан байх агаад тэр шонд төмөр бугуйвч зүүгээд, горхины нэг эргээс нөгөө эрэг хүртэл татсан хулсан олсыг тэр бугуйвчин дундуур шургуулжээ. Горхиор гатлах үед усчин тэр олсноос татаж, завин дээр суусан хүмүүс олсноос зуурсаар нөгөө эрэгт аажуухан хүрнэ. Завь эрэгт хүрмэгц усчин “Болгоомжтой буугаарай” гэж хэлээд эрэг дээр гарч, төмөр бугуйвчаа татах ажээ. Ингээд завиар ирсэн хүн мал бүгд эрэг дээр гараад уул даван бараа сураггүй одно. Энэ гатлага завь болвоос угтаа мужийн өмч. Гаталж буй хүмүүс усчинд мөнгө төлөх шаардлагагүй. Мөнгө төлөөгүй хүн санаа зовсондоо усчинд хэдэн зоос өгвөл цаадах нь “Би улсаас будаа тарианаас гадна долоон зуун зоос авдаг. Тэр маань хангалттай. Надад наад мөнгө чинь хэрэггүй!” гээд их л уурласан байртай эргүүлж атгуулах аж.

          Гэхдээ хөлс хүч гаргасныг нь ихэд үнэлсэн хэн нэгэн хүн хэдэн зоос түүнд өгөхөд тэрбээр алга тосон авна. Усчин маань энэ мөнгөөр Чадун яваа хүнд цай, тамхи захиж авчруулаад, Чадунд үйлдвэрлэсэн дээд зэргийн тэр тамхиа бүсэндээ нэг нэгээр нь хавчуулж, горхиор гарч яваа хүн тамхи татахыг хүсвэл нь харамгүй өгдөг байлаа. Завинд суусан хүн бүсэнд нь хавчуулсан тамхийг анзаарсан тохиолдолд нэг тамхи сугалангаа “Та тамхи татах уу? Сайхан тамхи шүү. Том навчтай, чанар сайтай, хүнд бэлэглэхэд нүүр улайх юмгүй” гэсээр өгнө. Зургадугаар сар гармагц цайны навчаа домботой буцалсан усанд хийгээд завиар яваа хүмүүсийн ангаа цангааг тайлна.

          Энэ гатлага завийг нэг эргээс нөгөө эрэгт залуурддаг хүн болвоос тэр суварга дор суудаг хөгшин билээ. Эдүгээ далан настай энэ хөгшин хорин настайгаасаа л энэ горхиор завиа залсаар яваа. Тавин жил болоход хэдий олон хүн зөөснийг хэлж мэдэшгүй. Нас дээр гарсан ч яс сайтай нэгэн. Амрах цаг нь болсон ч энэ ажлаа орхиод явж зүрхэлдэггүй. Ахуй байдлаа өөрчилнө гэж ер төсөөлж чаддаггүй. Хүнд үйлчилж, өдөр хоногийг айвуу тайвуу өнгөрүүлсээр өдий хүрчээ. Нар мандахад эрч хүчийг нь сэлбэж, нар жаргахад өмөг түшиг болдог ганц хүн нь түүний зээ охин. Энэ насандаа үй зайгүй нөхөрлөсөн найз нь гэвэл гатлага завь, шар нохой хоёр билээ. Хөгшний цорын ганц дотны хүн болвоос өдрийн турш хань болдог зээ охин нь юм.

      Охины ээж буюу усчин өвгөний ганц охин арван таван жилийн өмнө Чадунд суудаг цэргийн хорооны нэгэн цэрэгтэй дуу дуулж танилцаад ааваасаа далдуур нууцхан сэтгэлийн холбоотой болжээ. Бүсгүйг хөл хүнд болсны дараа сэтгэлтэй цэрэг нь горхины доод ай сав руу хамт зугтъя гэсэн боловч бүсгүй аавыгаа орхиж зүрхэлсэнгүй. Залуу эр цэргийн чанга хатуу хууль журмаа зөрчиж хэрэг тарьсандаа шийтгэл хүлээх нь мэдээж гэж санаад, түүний зэрэгцээ бүсгүй нь аавыгаа хаяж явах тэнхэлгүйг мэдрээд, нэр нүүрээ барсандаа ихээхэн гутарч ангидаа буцаж очвол толгойгүй болох нь тодорхой тул цөхөрсөндөө хор ууж амиа егүүтгэжээ. Бүсгүй нь хэвлийдээ үр тээсэн учраас эр хүний адил шийдэмгий хөдөлж чадсангүй. Эцэг нь энэ хэрэг явдлыг мэдээд урьд хожид ийм юм дуулаагүй тул жигтэйхэн үймрэв. Бүсгүй ийм явдал болсонд сэтгэл нь ихэд зовнив ч эцэгтээ санаа зовж түүнээс холдолгүй байсаар хэвлийдээ тээсэн үрээ мэндэлмэгц горхины эрэгт ирж хүйтэн ус залгилаад бие барлаа. Усчин өвгөний зээ охин чухамдаа ийм нөхцөлд хүн болсон аж. Ингээд нэг л мэдэхэд 13 жил өнгөрчээ. Тэдний аж төрдөг горхины хоёр талаар хүрээлэн тогтсон уулс нь оюу ногоон өнгөтэй. Усчин өвгөн хар багаас өсч торнисон энэ л нутгаа бэлгэдэж өнчирч хоцорсон зээ охиндоо Цүйцүй буюу охьюу ногоон гэх нэр хайрлажээ.

     Цүйцүй өдөр хоногоор өсч өндийж арьс нь борлоод, нүд нь ногоорон үзэгдэнэ. Тэр охины нүдний цөцгий нь болор мэт тунгалаг хийгээд өөрөө хүнд ачлалтай, жижигхэн амьтнаас өөрцгүй сэргэлэн цовоо юм. Тэр бол цэгц шударга, бусдад тусархуу, юуханд ч санаа зовохгүй, уурлаж уцаарладаггүй охин бөлгөө. Завиар яваа үл таних хүмүүс түүнийг анзаарвал нүд рүү нь эгцлэн хараад чинхүү сэтгэлийг нь мэдэрч, онгон дагшин уул хадаар зугаалж яваад намуухан урсах голын эрэгт буусан мэт тайвшрах ажээ.

          Усчин өвгөн нартай, бороотой ер хэдийд ч болов хүн амьтанд хөл залгуулах үүрэгтэй. Нэг эргийг нөгөөтэй нь холбосон хулсан олсноос татаж завиа нөгөө эрэгт хүргэнэ. Ядарсан үедээ горхины хажууханд байх элгэн чулуун дээр гарч зүүрмэглэнэ. Нөгөө эрэгт хүн хар үзэгдэж усчин өвгөнийг дуудвал Цүйцүй өвөөгөө босголгүй завин дээрээ гүйж гараад олсноос татаж, нөгөө эрэгт хүрээд замын хүнийг суулгана. Охин өвөөгийнхөө албыг алдуулж байсан нь үгүй. Заримдаа нохойтойгоо гурвуул завин дээрээ суугаад өвөөдөө олс татахад нь хамжина. Завь харгалдаа эрэгт хүрмэгц усчин өвгөн сууж явсан улсыг тэднийхээр бууж мордоод явж байгаа гийчид аятай “Аян замдаа сайн яваарай” гэсээр үдэх ажээ. Энэ үед нөгөө шар нохой бусдаас түрүүлж эрэг дээр гараад ажлаа анддаггүй хүнээс ер ялгарах юмгүй завьнаас унжих олсыг зуугаад эрэг рүү татна.

          Салхитай үед замд явах хүн барагтай бол үгүй тул тэд өдөржингөө амарна. Цүйцүй охин өвөөтэйгээ гэрийнхээ үүдэнд байх том чулуун дээр нарлан суух буюу горхи руу мод авч шидвэл шар нохой нь тийш ухасхийж шидсэн модыг нь зуусаар эргэж ирэх аж. Өвөө нь заримдаа олон жилийн өмнө сууринд дэгдсэн дайн дажны тухай ярихад Цүйцүй охин нохойтойгоо зэрэгцэж суугаад чих тавин сонсоно. Заримдаа хөгшин, хүүхэд хоёул хулсан лимбээ үлээж, бэр буулгах дуу аялна. Хүн ирвэл усчин өвгөн лимбээ хойш тавьж завин дээрээ гарах ба энэ үед чулуун дээр сууж үлдсэн охин нь:

-         Өвөө, би лимбээ үлээе. Та дуулаарай гэх ажээ.

Өвөө нь горхины тэхий дунд хүрээд их л хөөрсөн байртай дуу аялахад энэ дуу лимбэний ая эгшигтэй хослон ойр орчмоор цуурайтаж бүүдгэр өдрүүдийг нь жаахан ч атугай баяр баяслаар дүүргэдэг билээ. Гэвч үнэн хэрэгтээ тэр дуу аялгуу нь уй гунигаар дүүрэн.

Хэрэв Сычуанийн зүүн хэсгээс Чадунаар дамжин тууж яваа мал хуй, шинэ бэрийн жууз тэрэг горхиор гарвал Цүйцүй албатай мэт завиа залж, олсоо татсаар тэртээ эрэгт хүрнэ. Мал хуй, шинэ бэрийн жууз зэрэг нь эрэгт буумагц охин аяны хүмүүсийг уулын бэл хүртэл дагаж гүйгээд улхан толгой дээр гарч тэднийг тэртээ хол явж одтол харцаараа үдэж зогсоно. Завиа нөгөө эрэгт татаж авчраад ишиг майлах, тугал мөөрөхийг дуурайна. Эсхүл цэцэг түүж толгой дээрээ тавиад өөрийгөө шинэ бэр болсон мэт санана.

    Чадун суурин энэ горхиноос бээр хэрийн зайтай. Хүнсээ цуглуулах, баяр ёслол болоход усчин өвгөн аяга тагш архи дарс уух болвол өөрөө суурин руу орохгүй. Харин Цүйцүй охин шар нохойгоо дагуулсаар тийш явах агаад будаа тариа, мах ногоо, тэсэлдэг пуужин, улаан лаа тэргүүтэй элдэв өнгийн бараа өрсөн зээлийг хараад ихэд сэтгэл хөдөлж, эргэж ирмэгцээ хэсэгтээ л үзсэн харснаа өвөөтэйгээ хуучлан сууна. Чадуны голоор өдий төдий завь хөвөх агаад тэр бүр нь гатлага завьнаас хавьгүй том, өнгө үзэмж сайтай учир мөд санаанаас нь гарахгүй.

Тариачин эр Лю Баны үүсгэн байгуулсан Хань гүрний их хатан Люй

 Нас нь явсан ч залуугийн гоо үзэсгэлэнгээ алдаагүй эмэгтэй эрэг орчмоор зугаална. Энэ үест түүний авааль нөхөр Любан нь Пинчен цайзад тамлагдан хоригдож байсан юм.

Люй нөхөртөө яаж туслахаа мэдэж байлаа. Тэрээр ямагт зөв шийдвэр гаргадаг даа. Хүн гүрнийхэнд олзлогдсон авааль нөхрөө Люй хатан татвар эм Мэйгээр нь сольж авч чаджээ.

Люй залуу байхдаа тосгоны эрчүүдээс чухамхүү хэний ч хараанд өртөхөөргүй Любантай суусандаа хэзээ ч харамсаж явсангүй. Циншихуандиг нас барсны дараа улс орон нь хямарч, энд тэндгүй үймээн самуун дэгдэж эхэлсэн цаг. Циншихуандийн өв залгамжлагч эцгийнхээ үлдээсэн их гүрнийг захирч чадалгүй гуравхан жилийн дараа амиа егүүтгэнэ. 

Энэ үеэс Любан цагдаагийн хэсэгт ажиллах болжээ. Нэгэн удаа Любан тосгоноосоо хэдэн арван гэмт этгээдүүдийг хотын захиргаа руу хүргэж өгөх зуураа тэдэнд хандан өөртэй нь нийлж бослого гаргах уу, хотын захиргаанд очиж шоронд суух уу шийдэцгээ хэмээжээ.

Любан чингэж гэмт этгээдүүдийг талдаа элсүүлэн бослогоо эхлүүлсэн түүхтэй. Түүний багахан отряд төд удалгүй олон цэрэгтэй болж, Хань мужийг эзлэв. Ингээд Сычуаний захирагч Сянь Үйг л дарах юм бол хаан ширээнд суух боломжтой болж. Тэд хэдэнтээ мөргөлдөж дайтсан ч Любан илүү одтой байж, Сянь Үйг олзолж авдаг. Цөхөрсөн Сянь Үй олны өмнө амиа хорлосноор Любан эзэнгүй хаан ширээнд өрсөлдөгчгүйгээр суулаа. (Хань гүрэн МЭӨ 206 оноос МЭ-ний 220 он хүртэл оршин тогтносон)

 Любан ихээхэн луйвар зохиож, урьдын хааны шадар түшмэдийг замаасаа зайлуулж чаджээ.

Гэвч он цаг улиран одоход Люй хатны өнгө зүс гундаж, эр нөхөр нь эмс татварт илүүтэй шунах болов. Их хатан Мэй татварыг зайлуулсан ч Ци хэмээн нэгэн бүсгүй хааны ивээлийг ихээхэн хүртэх болжээ. Удалгүй Ци хүү төрүүлж Жу И хэмээн нэрлэв. Ци татварын хүүг хаан өв залгамжлагчаараа сонгох болсныг олж мэдсэн Люй хааныг хорлохоор шийднэ. Люй нөхөртөө хайртай байсан ч эрх мэдэлд илүүтэй шунажээ. 195 оны 6-р сарын нэгэн өдөр хааны оточоор Люй хатан хаанд хортой тос өгүүлж, хаан төд удалгүй нас барлаа. Ингээд хаан ширээнд Люй хатны хүү Люинь суув. Люинь ухаан муутай залуу байсан учир жинхэнэдээ Люй хатан улс орноо захирах ажээ. 

 Юуны түрүүнд Люй хатан Ци татварыг хүүтэй нь хамт хөнөөсөн гэдэг. Хааны өөр нэгэн татварын хүү Люхоань гэгч залуу байсан бөгөөд Люй хатан түүнийг хорлох гэсэн боловч чадаагүй гэлцдэг. Люхоань ордноос зугтаж амжжээ.

Люинь долоон жил хаан ширээнд суусан бөгөөд түүнийг нас барсны дараа ганц хүү нь хаан ширээнд суусан ч мөн л удалгүй хорвоогийн мөнх бусыг үзүүлнэ. Ингээд Люй хатан Кон нэрээр түүхэнд бичигдсэн Чанань хэмээх захирагчийг хаан ширээнд суулгаж, өөрөө бүх эрх мэдлийг авчээ. Чанань зугаа цэнгэлээс өнөр зүйл огт сонирхдоггүй нэгэн байлаа. Энэ нь ч Люйд ашигтай байсан нь дамжиггүй.  

Люй хатан бараг дал хүрчээ. Чухам энэ үед л хатныг эсэргүүцэгчид хааны ордноос зугтсан Люхоань хунтайжийг эрж олон бослого гаргахаар зэхэв. Гэвч Люхоанийг ордонд дайран орох үед Люй хатан хэдийнэ орондоо амьсгал хураасан байсан гэлцдэг. 

 Гэсэн хэдий ч Хятадын их түүхч Сыма Цянь их хатны хаанчилсан он жилүүдэд газар тариалан хөгжөөд, улс амьтан гэдэс цатгалан, амар амгалан байсан хэмээн тэмдэглэсэн нь бий.

Хожмоо Люхоань Хаовэнь нэрээр түүхэнд бичигдэн хаан ширээнд сууж, овсгоотой тариачин эр Любаны үндэслэн байгуулсан Хань гүрнийг удирдах болсон гэдэг. Хаовэнь хаан их хатдыг хаан ширээнээс нэг мөр холдуулж, урьдын гашуун түүх давтагдахаас сэргийлэн хаан ширээг ханхүүд өв залгамжлуулах ёс журмыг тогтоожээ.

Орчуулсан Б.Гэрэл

Манж Чин гүрний сүүлчийн хатан Цыси

 Манж Чин гүрнийг бараг хагас зуун жил гартаа атгасан Цыси хатан 1835 онд Манжийн хохь тайжийн гэрт төржээ. Эцэг эх нь түүнд Ланьэр гэсэн нэрийг хайрлажээ. Тэрбээр багаасаа өөртөө ихээхэн итгэлтэй нэгэн байсан бөгөөд 1853 онд хааны ордонд татвар эм болон орсон байна. Манжийн хааны татваруудыг 5 зэрэглэлд хуваадаг байсны хамгийн эхнийхийг нь хуангуйфэй, удаахийг нь гуйфэй, гуравдахийг нь фэй, дөрөвдэхийг нь бинь, тавдахийг нь гуйрэнь гэдэг байлаа. Ланьэр эхэндээ хамгийн доод зэргийн гуйрэнь болжээ. Тухайн үед татвар эмд жилд 400-аад доллар өгдөг байсны ихэнхийг нь Ланьэр үнэтэй биеэ үнэлэгч бүсгүйд өгч элдэв зүйлд суралцсан байна. Тэрээр бүжгээр хичээллэж, биеэ сайтар арчилж байсны зэрэгцээ хааны тайгануудад хахууль өгч байж. Ингээд төд удалгүй Ланьэр хөгшин хаан Сянфэний хатдын нэг болж, Цыси хатан хэмээгдэх болов.

Цыси хатан ном их уншдаг байсны сацуу дуу бүжиг, уран зураг сонирхдог байлаа. Цыси зураг авах их дуртай байж. Түүний авсан зарим зургууд нь өдий хүртэл Хааны зуны ордонд хадгалагддаг билээ. Тэрээр маш үзэсгэлэнтэй байсан бөгөөд тухайн үед хааны ордонд ирж байсан зочид үүнийг гэрчлэн бичсэн байдаг. Цыси 50 настайдаа 30-тай мэт, 70 настайдаа 40 гаран настай мэт харагддаг байсан гэдэг. Тусгайлан бэлдсэн хоол хүнс хэрэглэж, өдөр болгон нэг аяга хөхний сүү уудаг байж. 

Тэр үед хааны их хатан хүүхэд гаргаагүй байсан бөгөөд Цыси ч хүүхэд гаргаагүй байв. 1856 онд тэрбээр Туньжи хүүгээ төрүүлсэн бөгөөд угтаа тэр хүүг хааны нэгэн татвар эм төрүүлсэн гэлцдэг.

1860 онд Хар тамхины 2-р дайны үед Цыси хаан, их хатан болон хатан ээжтэй бөглүү тосгонд нуугдан бүгэж байхад хаан нууранд унаж төд удалгүй нас барна. Үүнд бас Цысиг буруутай хэмээн харддаг. Ингээд 1873 он хүртэл балчир Туньжи хаан ширээнд суув. Туньжи нас биед хүрч, төрийн эрхийг гартаа авмагцаа учир битүүлгээр нас барсан юм. Чухам энэ үеэс л Цыси төрийн эрхийг гартаа авсан гэж болно. Тэгэвч тухайн үед Туньжигийн эхнэр жирэмсэн байж, хөөрхий бүсгүйг Цыси зовоосоор амиа хорлоход хүргэсэн гэдэг. Улмаар Цыси өөрийн зээ дүү Зайтянийг Гуаньсюй хаанаар өргөмжилсөн боловч Манж гүрнийг чухамхүү өөрийн гартаа оруулж авсан юм. 

Хятадын түүхчид Цысигийн үед Манж гүрэн эдийн засгийн хувьд доройтож, улс төрийн хувьд тогтворгүй болсныг түүний буруугаас болсон гэж үздэг. Цыси ордонд өөрийн тагнуул туршуулын сүлжээг бий болгож, хуйвалдаан гаргах бүх нөхцлийг үндсээр нь үгүй хийж чаджээ. Ноёд түшмэд түүнээс үхтлээ айдаг байв. Гэвч Цыси бас уян зөөлөн сэтгэлтэй байжээ. Ордонд 10 сар амьдарч, түүний хөргийг зурж байсан Катарина Карл хэмээх зураач энэ тухай номондоо бичсэн байдаг. Цыси өөрийг нь 25 жилийн өмнө маш удаан хүндээр өвдөхөд асарч тойлж, хөхний сүүгээ өгдөг байсан хятад эмэгтэйг насан туршид нь ордонд байлгаж халамжилдаг байсны сацуу хүүг нь боловсролтой болгож, нэгэн яаманд түшмэл болгон тохоон томилсон байдаг.

1900 онд гарсан Ихэтуаний бослогын дараа Цыси хөдөө тосгон руу зугтсан боловч төдхөнөө энэ бослого дарагдаж, Бээжинд буцаж ирэв. Гэсэн ч өрнөдийн орнууд Манж Чин улсад өөрийн нөлөөг тогтоогоод эхэлжээ. Цыси зээ дүү Гуансюйгээ (1871-1908 онд хаанчилж байсан) хордуулж алсан гэх агаад дүүгээ нас барснаас хойш 24 цагийн дараа өөрөө энэ хорвоог орхисон юм. Түүнийг 1908 онд цус харваж нас барсан гэлцдэг ч үнэн хэрэгтээ тэрбээр хар тамхинд донтсон байлаа. Анх ордонд ирэхэд нь Сянфэн хааны өгсөн хос ээмгийг Цыси насан туршдаа зүүж байсан гэдэг. 

           Цыси Гуаньсюй хааны зээ дүү Пу И-г хоёр настайд нь хаан ширээнд залсан бөгөөд Пу И-г нас бие гүйцтэл төрсөн эцэг Айсиньгёро Зайфэн харгалздаг байжээ.